(ĐSTB) Từ thị xã Sơn Tây về thăm chùa Sùng Phúc (tên cũ của chùa Tây Phương) còn 18 cây số nữa. Hai bên đường, những hàng xoan đã bắt đầu nảy lộc non mới. Nắng trải nhẹ trên những quả đồi đất đỏ trông như đàn ngựa hồng khổng lồ đang đuổi nhau trên thảo nguyên. Đây đỉnh núi Câu Lậu cao cao, kia dòng Tích Giang nước xanh màu chàm. Chùa Tây Phương được xây dựng trang nghiêm trong khung cảnh núi sông đậm đà, đẹp tươi ấy.

Hơn 200 năm trước, Phan Huy Ích (1750 - 1822) thời Tây Sơn đã từng qua đây có thơ vịnh:

Cái lệnh dư sa đôi xích nhưỡng

Phạn lâm cô viện ỷ u hoãng (1)

(Thuốc tiên thừa của viên huyện họ Cát để lại thành đống đất đỏ. Ngôi chùa đứng một mình dưới bóng đám cây trúc xanh tốt).

Theo Hán thư, “Núi Câu Lậu có giống trâu lặn ở dưới nước, thường lên bờ chọi nhau, khi nào sừng mềm thì lại xuống dầm nước”. Nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường (712 - 757) có ghi câu thơ nói về thuốc quý ở nước ta “Giao Chỉ đan sa trọng” (người Giao Chỉ có thuốc tiên quý) và trong bài ký của Đỗ Quang Bình nhà Đường “Động thiên phúc địa” còn để lại: “Câu Lậu là động thứ 22 trong 36 động thiên. Núi Câu Lậu chu vi 40 dặm cách phía tây Thăng Long 30 dặm”. Đủ thấy rằng, cách đây hàng nghìn năm sách xưa còn ghi lại tên núi Câu Lậu, nơi dựng xây ngôi chùa cổ kiến trúc giá trị này. Chúng tôi thong thả bước lên 260 bậc đá tổ ong xếp gập ghềnh để lên chùa, đi qua cổng chùa kiến trúc rất sơ sài có đề “Tây Phương Cổ Tự” - tên mới đặt từ thời Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản (1793), chúng ta biết ơn những lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, lúc quân Thanh vừa quét sạch, đã lo kiến tạo lại các chùa chiền và xây dựng một cuộc sống có văn hóa, nghệ thuật. Xưa kia, Quang Trung là một vị anh quân có ý thức bảo vệ các di sản văn hóa dân tộc và chú ý phát triển nghệ thuật dân gian cổ truyền. Chùa Tây Phương theo truyền thuyết ghi trong bản giới thiệu của Sở Văn hóa Hà Tây: chùa dựng vào thế kỷ thứ ba. Đến thế kỷ thứ 9 được xây lại, nhưng lúc đó chỉ là một ngôi chùa nhỏ. Năm Giáp Dần đời vua Trung Tông (1554), chùa mới xây theo qui mô hiện nay. Đời Lê Thần Tông, năm Canh Tý 1666, Trịnh Tạc qua đây thấy chùa trang nghiêm đẹp đẽ nên cho sửa sang lại. Rồi đến thời Tây Sơn, chùa Sùng Phúc được tu sửa lớn và mang tên Tây Phương. Nhiều đoàn Phật giáo quốc tế đã đến thăm chùa trong đó có các bạn từ Âu, Á, Phi, Mỹ La tinh, các bạn Tân Tây Lan, Nhật Bản, Miến Điện... kể cả các nhà văn, họa sĩ Ấn Độ, nhiều ông hoàng bà chúa ở Campuchia xứ “nghìn chùa” cũng đến thăm và hết lời ca ngợi về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, tạc tượng của Việt Nam ngày trước.

Anh Tường ở phòng văn hóa huyện vẽ cho chúng tôi xem chùa xây dựng theo kiểu “nội tam, ngoại công”. Đây là ba tòa nhà cổ kính bằng gỗ đẹp xếp hàng hình chữ tam, ngoài xây tường theo kiểu chữ công. Giữa ba tòa nhà có hai sân nhỏ xây hai bể nước lớn. Cô bạn nhà thơ của tôi đã soi mình trong bể nước trong, vuốt lại mái tóc rối. Bể nước làm gương phản chiếu ánh mặt trời để ngôi chùa thêm ánh sáng. Ánh sáng tỏa ra trong chùa lung linh dìu dịu, phản lên những pho tượng một màu sáng mới, càng nhìn càng ưa. Cách đây hàng mấy thế kỷ, tác giả nào đã nghĩ ra lối kiến trúc tài tình và mỹ thuật như vậy thật quả là một kiến trúc sư kỳ tài (2). Mỗi ngôi nhà kiến trúc hai tầng tám mái. Lợp ngói hình lá đề to và dày hơi giống mũi hài. Các mái uốn cong mềm mại gắn tứ linh (3) bằng sành rất thanh thoát. Trên các mái thượng diêm, hạ diêm, ở mỗi đầu dao, con gãy, đầu hồi, giác hương đều chạm rồng, phượng, hoa sen, lá mẫu đơn, lá dâu, tia mặt trời, mặt trăng. Các chân cột bằng đá xanh chạm hình cánh sen. Chùa bố cục theo phong cách rất cân đối, khéo léo và hài hòa nhưng đơn giản. Chỗ nào cũng mộng ô vuông, lợp ngói nhiều màu, tưởng chừng mái chùa được choàng tấm áo hoa xuân hay khoác ngoài tấm cà sa nhà Phật!

Lần vào hậu đường, 16 vị La Hán (4) rất bình dân (trong “Thiền tuyển kế đăng lục “18 vị” với 46 tượng lớn, nhỏ rất hiện thực để ở phía trước bái đường và chính điện, vị chi 62 pho. Mỗi pho đều có một nét riêng biệt, càng xem càng hấp dẫn. Chùa Tây Phương là niềm tự hào và tiêu biểu cho nền nghệ thuật Phật giáo độc đáo đầy sáng tạo của dân tộc ta. Đại Nam nhất thống chí có ghi: Chùa Tây Phương trên núi Tây Phương, thuộc huyện Thạch Thất, hàng năm mùa xuân, mùa thu người xa gần đến chùa dâng hương, cũng là thắng cảnh của một phương, thắng địa đầy sáng tạo của con người”.

Thăm Tây Phương, một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, một công trình kiến trúc mỹ thuật mang tính chất dân tộc gợi lên trong ta vẻ đẹp dịu dàng, tươi mát. Tổ tiên mình đã để lại một công trình nghệ thuật điêu khắc, tạc tượng rất quý giá của kho tàng nghệ thuật cổ Phật giáo của nước ta.

Chùa Tây Phương là niềm tự hào của mỹ thuật kiến trúc và điêu khắc Việt Nam, xứng đáng với lòng tin yêu của Phật tử Việt Nam khắp cả nước.
Thạch Thất, hè 2008